Kto by pomyślał, że rozwiązywanie problemów może przynosić tyle radości. Kulodromy można budować na wiele sposobów, by kulki pokonywały różne przeszkody z różną prędkością lub w różnych kierunkach.

Zabawa aktywna

Musimy zdać sobie sprawę, że świat może zostać zrozumiany jedynie przez działanie, nie przez kontemplację. Ręka jest ważniejsza niż oko. To właśnie ręka popycha do rozwoju mózg. Przedstawiłem rękę, która korzysta z jakiegoś przyrządu, jako narzędzie wykorzystywane w odkryciach. Widzimy to za każdym razem, kiedy dziecko uczy się – wiązać sznurówki, nawlekać igłę nitką, puszczać latawca, grać na fujarce. Z tymi praktycznymi czynnościami przychodzi przyjemność, przyjemność z samego podejmowaniu aktywności, a także z umiejętności, którą dziecko doskonali, i z której jest zadowolone. To jest u podstaw każdej pracy artystycznej i naukowej: nasz poetycki wręcz zachwyt nad tym, co osoba ludzka robi, ponieważ potrafi to zrobić. Ręce są narzędziem naszego umysłu. – Jacob Bronowski, The Ascent of Man (Potęga wyobraźni*)

Ruch

Skakanka to jedna z ulubionych zabawek dzieci na całym świecie. Daje dużo radości oraz stopniowo rozwija równowagę i siłę.

Uwolnienie się od pokusy zezwalania dzieciom na spędzanie długich godzin przed telewizorem lub komputerem wiąże się z poświęceniem ze strony rodziców, ale ten wysiłek nie jest zmarnowany, gdyż przekłada się on na wspieranie naturalnego rozwoju dzieci. Telewizja przyzwyczaja dziecko do bycia pasywnym odbiorcą informacji, zamiast aktywnie poszukiwać i badać. Natomiast inteligencja komputerów nie dorasta do pięt tej wrodzonej twórczości, którą posiada każda ludzka istota. Dziecko potrzebuje poruszać swoimi mięśniami dużymi i małymi – mięśniami nóg, ramion, dłoni, kciuka i palców – oraz doskonalić ten ruch stopniowo.

Zmysły

Małe dziecko jest wyraźnie świadome otaczającego go świata, otrzymując różne doznania przez wszystkie swoje zmysły. To jest ten okres życia człowieka, kiedy kształtują się jego postawy, które pozostaną na całe życie. Aby pomóc przygotować fundament pod dziecięce zdolności myślenia, tworzenia, doświadczania przez całe jego życie, musimy pomóc już teraz. Staramy się, by oferowane przez nas zabawki wspierały rozwój, by były tworzone z naturalnych produktów. Zabawki bogate pod względem wagi, koloru, tekstury, celu, najlepszej możliwej jakości, które angażują zarówno umysł, jak i ciało dziecka.

Materiały do kształcenia zmysłów – Zabawki

W klasie Montessori dla dzieci w wieku 3-6 lat znajdziemy specjalne zabawki, które wspomagają kształcenie zmysłów, takie jak: różowa wieża, kolorowe tabliczki, puszki szmerowe i tak dalej. Ilustrują one takie pojęcia jak duży i mały, gorące i zimne, głośny i delikatny i tym podobne.

Każdy z tych materiałów został specjalne zaprojektowany i używany jest w określony sposób, który umożliwia dziecku poznanie danego pojęcia. O materiałach tych można myśleć, jak o puzzlach, które muszą zostać ułożone w odpowiedni sposób. Używane są w sposób określony instrukcją, tak jak używamy narzędzi do prac w drzewie, narzędzi kuchennych czy instrumentów muzycznych.

Zrozumienie przez dziecko tych wszystkich pojęć wspomaga twórczość dziecka w domu i w szkole.

Materiały do kształcenia zmysłów nie są niezbędne w domu, gdzie rodzice mogą znaleźć inne możliwości, by wprowadzić różne pojęcia korzystając z codziennych doświadczeń – sprawdzanie temperatury wody, poznawanie smaków podczas gotowania i pieczenia, poznawanie kolorów i rozmiarów podczas zabawy zabawkami i tak dalej.

Przybijanki to świetna zabawa dla dzieci. Rozwijająca wyobraźnię, koordynację wzrokowo-ruchową i motorykę ręki

Oprócz zabawek, który mają określoną instrukcję działania, istnieją też takie, które są jakby otwarte na twórczość dzieci. Również i one uczą dziecko różnych wartościowych umiejętności szczególnie, gdy powiązane są z określonymi zdolnościami. Na przykład zanim dziecko potrafi stworzyć obrazek korzystając z młotka, drewnianych gwoździków i tablicy korkowej uczy się ono jak trzymać gwóźdź i używać bezpiecznie młotka. Ważnym elementem zabawy klockami jest umiejętność przyniesienia ich na miejsce zabawy i odłożenia z powrotem na półkę.

Jeśli dziecko włączane jest w codzienne przygotowania posiłków, nakrywanie do stołu czy zmywanie, to nie będzie ono zainteresowane cięciem drewnianego banana za pomocą zabawkowego noża. Jeśli dzieci wychowywane są bez nadmiernego udziału telewizji i komputera, przyzwyczajają się one do tego wspaniałego uczucia biorącego się z ruchu i pracy, z czytania i współpracy z ludźmi, i mają znacznie mniej ochoty na pasywne rozrywki.

Najważniejszym elementem przy wyborze zabawek i tworzeniu środowiska dla dzieci jest włączenie takich materiałów, które będą angażować na długie momenty współpracujące ze sobą ruchy ciała i pracę umysłu. Zabawki powinny prowadzić do koncentracji i przyjemności.

Wprowadzanie zabawek

Matrioszki to świetny materiał do zabawy dla dzieci w różnym wieku. Niemowlętom wystarczy jedna lalka, którą będą otwierać. Starsze dzieci mogą wkładać kolejne lalki wewnątrz większej. Zabawka piękna, tradycyjna, pokazująca kulturę Rosji - każdy region ma swój styl tworzenia matrioszek.

W klasie Montessori dla dzieci od lat 3 do 6 nauczyciel prezentuje każdy z materiałów do kształcenia zmysłów z wielkim zaangażowaniem pokazując, jak go trzymać, gdzie on się znajduje, i jak go używać. Tak samo może być w domu. Czasami, kiedy dziecko nie wie, co można zrobić z zabawką, lub w pobliżu brak nieco starszego rodzeństwa czy sąsiadów, których może ono podpatrywać, dorosły może po prostu przez moment pobawić się zabawką siedząc obok dziecka i zainspirować go do dalszej zabawy. Podobnie jak w klasie, tak i w domu, dorosły może wypatrywać momentów, w których dziecko kończy zabawę i proponować pomoc w odłożeniu zabawki na półkę, w miejsce już wcześniej określone. Zapobiega to często obserwowanemu znudzeniu się zabawką i niepoprawnemu jej wykorzystaniu, oraz pomaga utrzymać wymagany porządek. Jest to przykład powiedzenia: Ucz przez uczenie, a nie przez poprawianie.

——————–

* Tematem ‘Potęgi wyobraźni’ jest historia nauki. Kolejne wynalazki, od narzędzi kamiennych po geometrię, od łuku ostrego po teorię względności, są dla autora przejawem specyficznych właściwości człowieka, jego umiejętności zrozumienia przyrody i jej kontrolowania. ‘Potęga wyobraźni’ to książka, która powstała z tekstów wykorzystanych w serialu telewizyjnym ‘The Ascent of Man’, wyprodukowanym na zamówienie BBC. ‘Potęga wyobraźni’, przepojona optymistyczną wiarą w dobroczynną moc ludzkiego umysłu, otwiera przed czytelnikiem nowe perspektywy w ujmowaniu procesu cywilizacji. Czytaj więcej o książce ‘Potęga Wyobraźni’.

Własne tłumaczenie cytatu z języka angielskiego. Może różnić się od tego, jakie znajdziecie w polskim wydaniu książki The Ascent of Man, czyli Potęga Wyobraźni.

——————–

Tekst ten pochodzi z katalogu Child of the World przetłumaczonego przez nas za zgodą autorki na język polski. W wersji polskiej nosi on tytuł Dziecko Świata. Autorką oryginalnego angielskiego tekstu jest Susan Stephenson. Więcej informacji na temat Child of the World oraz Susan Stephenson możecie znaleźć na stronie firmy Michael Olaf.

Maria Montessori wierzyła, że małe dziecko niezależnie od tego czy ‘bawi się’ na placu zabaw, w domu czy w przedszkolu ma bardzo podobne odczucia i potrzeby jak dorosła osoba ‘w pracy’.
Dorosłemu zależy na interesującej i ważnej pracy, która daje poczucie spełnienia i preferuje ją ponad zwykłe obowiązki. Dorosły potrzebuje odpowiedniego treningu, narzędzi i miejsca pracy wspierającego koncentrację. Dorosły zwykle oczekuje poszanowania dla jego pracy i potwierdzenia, że została ona wykonana dobrze.
Montessori zaobserwowała, że małe dzieci, kiedy się bawią, również pragną mających cel czynności, które samodzielnie mogą wybierać. Dziecko chce, by pokazać mu jasno, jak daną czynność wykonać, zapewnić mu odpowiednie do tego materiały i przestrzeń. Dziecko ufa również, że jego starania będą w pełni szanowane, a efekt pracy podziwiany.
Dlatego praca dorosłego oraz zabawa dziecka mają równorzędny cel oraz przebiegają w podobny sposób. Rozpoznając te podobieństwa Maria Montessori preferowała nazywanie ‘zabawy’ dziecka jego szczególną własną ‘pracą’.

Kontrowersje powstałe na gruncie nazywania zabawy dziecka jego pracą.

Niektórzy rodzice uważają, że metoda Montessori stawiając na jakąś pracę i edukację dzieci od najmłodszych lat powoduje, że dzieci mogą utracić radość z bycia młodym i bez odpowiedzialności, radość z udawania, grania w gry, zachowywania się głupkowato, swobodnego biegania po podwórku, psocenia z przyjaciółmi itp. Wierzą oni silnie, że wczesne dzieciństwo powinno być czasem beztroski i zabawy, a edukacja i praca przyjdą później.
Maria Montessori również uważała, że dzieciństwo powinno być pełne radości i beztroski. Jednak dzięki jej wieloletnim obserwacjom odkryła ona, że dzieci mają inne pojęcie własnego szczęścia i radości, oraz jak najlepiej pomóc dzieciom, by mogły być beztroskie.
Zauważyła ona, że to co dorośli przyjęli za cechy dziecięcej radości (bezmyślne bieganie, udawanie, głupkowate zachowanie) daje dzieciom tylko chwilową rozrywkę, po której ciągle czują się niespokojne i niezadowolone.
Montessori utwierdziła się w przekonaniu, że dzieci czerpią najwięcej radości, kiedy rozwijają one swoje pierwsze zdolności, a czują się najbardziej beztrosko, kiedy zapewnimy im swobodę i możliwości do dbania o siebie. Inaczej mówiąc dzieci stają się zadowolone, kiedy umożliwimy im pracę nad samym sobą, tak by mogły one rozwijać się z bezbronnego niemowlęcia w samodzielnego dorosłego.
Nazwanie zabawy dziecka pracą nie było pomysłem tylko Marii Montessori. Mniej więcej w tym samym czasie podobne odkryca czynił Janusz Korczak pracują z dziećmi w sierocińcu. W swojej książce ‘Jak kochać dziecko’ w rozdziale ‘Praca’ pisze on:
Czy widzieliście jak niemowlę długo, cierpliwie ze znieruchomieniałą twarzą, uchylonymi ustami i skupieniem w oczach wkłada i zdejmuje pończochę albo pantofel? To ani zabawa, ani naśladownictwo, ani bezmyślne zbijanie bąków, a praca.

Czynności praktyczne, życiowe

Odkrycia Marii Montessori pozwoliły jej zaprojektować zestaw czynności, które pomagają dziecku w samodzielnym rozwoju. W otoczeniu przygotowanym przez Montessori dzieci nie tylko udają, że coś robią, ale rzeczywiści to robią. Dlatego dzieci nie tylko bawią się domkami dla lalek, zabawkowymi kuchenkami czy urządzają wymyślone obiadki dla mrówek, ale rzeczywiście dbają o siebie i innych, uczą się jak zachowywać się poprawnie, jak nakrywać do stołu, zmywać naczynia. Takie czynności Montessori nazwała Czynnościami Praktycznymi – czynnościami dnia codziennego.
To z nimi dziecko zaznajamia się najpierw, ponieważ pomagają mu one zaspokajać jego wewnętrzne pragnienie zdobywania umiejętności i samodzielności. Pozwalają one dziecku spróbować zadań, które widzi jak dorośli wykonują codziennie.Aktywności te są nie tylko drogą do samodzielności dziecka, ale również do poznania zwyczajów kulturowych danego społeczeństwa, w którym dziecko się wychowuje.

Narzędzia wykorzystywane w czynnościach praktycznych

Skoro zadania, jakie dzieci wykonują są prawdziwe i mają cel, takie również powinny być i narzędzia, przy pomocy których dzieci pracują. Na przykład miotła do zamiatania nie powinna być zabawkową wersją prawdziwej miotły, ale mniejszą jej wersją z dobrej jakości włosiem, bo nikt nie lubi zamiatać słabej jakości miotłą. Wszystkie narzędzia powinny być trzymane w ustalonym w domu miejscu, gdzie dziecko ma do nich swobodny dostęp i może ich użyć w wybranym przez siebie czasie, a po skończonej pracy odłożyć na z powrotem na miejsce.

Cel pracy dziecka

Dziecko podejmuje się różnych zadań, aby coraz lepiej poznawać daną czynność, ćwiczyć własne zdolności, raczej niż osiągnąć szybko jakiś rezultat (na przykład mieć zamiecioną podłogę). Po jakimś czasie rozpoznaje ono jednak, iż poprzez swoją pracę zmienia otoczenie, w którym żyje. Podłoga jest czysta, kwiaty pięknie rosną, bo są podlewane itd.
Czynności praktyczne należą zwykle do zadań, w których dorośli najczęściej wyręczają dzieci. Dzieje się to ponieważ chcemy, by coś zostało zrobione szybko, lub boimi się, że dziecko zrobi bałagan.

Ruchy dobrze przeanalizowane i poznane

Każde zadanie ma jakąś najbardziej efektywną ścieżkę wykonania. Na przykład odpinanie płaszcza można wykonać na wiele sposobów: jedną ręką, obiema rękami, rozszerzać obie części płaszcza aż guzik sam wyskoczy. Część z tych metod jest efektywna i nie powoduje uszkodzeń płaszcza, a część jest stratą czasu i niszczy guziki lub otwory na guziki. Dlaczego nie używamy zawsze tej najlepszej metody? Może w dzieciństwie nikt nam nie pokazał jak należy odpinać płaszcz i samodzielnie walcząc z tym problemem skończyliśmy na tym, co umiemy do dziś. Dlatego warto poznać najlepszą i najbardziej zgrabną metodę wykonania jakiejś czynności najpierw samemu, a następnie pokazać ją bardzo powoli i dokładnie swemu dziecku, by ono później ćwicząc ten sposób w kółko mogło opanować go całkowicie.
Prezentacja każdej czynności powinna więc być przekazana bardzo jasno, z naciskiem na każdy ważny ruch, krok po kroku, by prowadzić do pewnego sukcesu.

Lista praktycznych czynności

Prace ręczne

• Otwieranie i zamykanie pudełek
• Otwieranie i zakręcaniem (zamykanie) pokrywek słoika lub puszki z herbatnikami
• Otwieranie i zamykanie różnego rodzaju drzwi czy szafek
• Przesypywanie grochu pomiędzy dwoma dzbankami, przelewanie wody, przelewanie wody przez lejek
• Składanie i rozkładanie ubrań
• Podnoszenie, przenoszenie i odkładanie delikatnych przedmiotów
• Podnoszenie, przenoszenie i odkładanie tacki z przedmiotem na niej
• Przelewanie wody z miseczki do miseczki za pomocą kroplomierza
• Podnoszenie, przenoszenie i położenie krzesła
• Wysuwanie krzesła z pod stołu, siadanie na nim, wstawanie z niego i wsuwanie go z powrotem pod stół
• Używanie nożyczek i przekazywanie nożyczek innej osobie
• Obchodzenie się z książką – zabranie jej z półki, otwarcie, przewracanie stron, zamknięcie i zwrócenie na półke

Dbanie o siebie

• Mycie rąk i twarzy
• Szczotkowanie i czesanie włosów
• Splatanie włosów
• Odpinanie i zapinanie guzików, zamka błyskawicznego, zatrzasków, sprzączki. Wiązanie sznurówek.
• Wiązanie i rozwiązywanie krawata
• Czyszczenie butów
• Składanie ubrań
• Wieszanie i zdejmowanie ubrań z wieszaka
• Mówienie ‘Proszę’ i ‘Dziękuję’
• Wchodzenie i schodzenie po schodach
• Przepuszczanie innych w dzwiach
• Witanie przyjaciół i witanie obcych
• Zapraszanie gości do stołu
• Oferowanie gościom czegoś do picia

Dbanie o otoczenie

• Ścieranie kurzu
• Zamiatanie podłogi
• Zmywanie powierzchni stołu
• Polerowanie mebli
• Polerowanie przedmiotów ze srebra czy miedzi
• Polerowanie luster czy okien
• Pranie ubrań
• Nakrywanie do stołu
• Ścielenie łóżka
• Zmywanie i suszenie naczyń
• Układanie naczyń na sobie(np talerzy) i sortowanie sztućcy
• Zasłanianie i odsłanianie firan i zasłon
• Podlewanie kwiatów
• Układanie kwiatów w wazonie

Choć lista ta jest dosyć długa nie wyczerpuje ona oczywiście możliwych czynności praktycznych, jakie można zaproponować dziecku.