Rutyna na mikropoziomie

Co oznacza tytuł ‘Rutyna na mikropoziomie’? W edukacji Montessori praktycznie każde zadanie, którego podejmują się dzieci ma dokładnie określoną sekwencję ruchów i czynności. Rutyna na mikropoziomie może być porównana do domowych rytuałów zwiazanych z pójściem spać czy czasem na posiłek.

Kiedy nauczyciel w placówce Montessori prezentuje dziecku nowe zadanie, robi to praktycznie nie używając słów, ale jego ruchy są niezwykle precyzyjne, wolne i dokładnie takie same za każdym razem.
Nauczyciel Montessori uczy każdego ruchu: jak siadać, jak wstać, jak podnosić i odkładać przedmioty oraz jak przekazywać je innej osobie. W ten sam sposób uczy on układania talerzy, jeden na drugim, tak by czynić to bezgłośnie. – Montessori (‘Dr. Montessori’s own handbook’, strona 57)

Niezwykła precyzja w wykonywaniu czynności praktycznych czy pracy z materiałami do kształcenia zmysłów ma kilka ważnych dla rozwoju dziecka celów.

Po pierwsze czynności te mają wspomóc dziecko w jego dążeniu do samodzielności. Dzięki wielokrotnemu powtarzaniu różnych zadań dziecko uczy się samodzielnie dokonywać znaczących zmian w swoim otoczeniu, czuje się potrzebne, jego praca ma znaczenie.
Maria Montessori stwierdziła dodatkowo, że wielokrotne powtarzanie danych czynności może być w zasadzie bardziej znaczące w osiągnięciu przez dziecko biegłości, niż samo dojście do celu pracy. Przykładem może być polerowanie przez dzieci srebrnych naczyń. Zwykle dzieci kontunuują polerowanie nawet, jeśli naczynie jest już piękne i błyszczące, czyli cel pracy został osiągnięty. Wydaje się więc, że dzieci czerpią coś niezwykłego z samego zaangażowania się w sekwencję ruchów potrzebnych w wykonaniu danego zadania.

Drugim celem jest rozwój ruchowy dziecka. Poprzez zaangażowanie i powtarzanie czynności ruchy dziecka stają się uporządkowane i precyzyjne. Maria Montessori zauważyła, że już sama precyzja wykonania bardzo przyciąga uwagę dzieci i inspiruje je do własnej pracy.
W zasadzie, jeśli pokażemy dzieciom dokładnie, w jaki sposób coś robić, to sama precyzja wykonania wydaje się przyciągać ich uwagę. By zainteresować dziecko jakąś czynnością, po pierwsze musi mieć ona realny cel. Drugim warunkiem jest dokładność ruchów w jej wykonywaniu, co sprawia, że dziecko prawdziwie angażuje swoje wysiłki, a poprzez to posuwa się naprzód w swoim rozwoju. Odkryliśmy, że porządek i precyzja są kluczem do spontanicznej pracy w szkole. – Maria Montessori (‘The Absorbent Mind’, strona 186)

Kolejnym celem jest rozwój tak zwanego “matematycznego umysłu” (termin zapożyczony od Pascala). Dzięki niezwykle precyzyjnej rutynie dziecko nieustannie ćwiczy precyzyjne posługiwanie się własnym umysłem.

Poza wspieraniem samodzielności, pomocą w rozwoju ruchowym i ćwiczeniu precyzyjnego myślenia, kolejnym ważnym celem rutyny na mikropoziomie jest wzmacnianie koncentracji w czasie wykonywania danego zadania. Kiedy dziecko potrafi się prawdziwie skoncentrować, jego praca oraz umysł są uporządkowane. Dr Maria Montessori podkreślała, że rozwój ludzkiej cywilizacji następuje nie tyle przez wiedzę, co przez pomysły powstające w czasie wielkiego skupienia i koncentracji.

W edukacji Montessori wszystkie materiały używane są zgodnie ze ściśle określonymi krokami postępowania i stanowią cały zestaw rutyn na mikropoziomie.

——
Jednym z przykładów takich rutyn na mikropoziomie jest czynność mycia rąk, która wcześniej wywołała małą burzę na naszej witrynie, bo wiele osób uważa, że takie rozpisanie na kroki czynności mycia rąk jest, co najmniej śmieszne. Może w świetle tego powyższego artykułu te kroki w myciu rąk nie będą już takie dziwne.

Porządek według Marii Montessori

Dziś rozpoczynamy serię artykułów poświęconych zagadnieniu porządku w edukacji Montessori. Doktor Maria Montessori uważała, że małe dzieci są w tak zwanym okresie szczegolnej wrażliwości na porządek i ład. I nie chodzi tu jedynie o porządek w otoczeniu, w czystej i schludnej klasie czy domu, ale również o porządek w jakim wykonujemy dane czynności, czyli o sekwencję wykonywanych ruchów, czy o porządek w układzie dnia, czyli tak zwaną rutynę , której przykład może stanowić najbardziej popularna rutyna przygotowania dziecka do snu (na przykład: wyciszenie atmosfery, kąpiel, jedzenie, czytanie książki w pokoju dziecka, zasłonięcie żaluzji, czas na sen).

W jaki sposób Maria Montessori odkryła okres szczególnej wrażliwości na porządek u małych dzieci?

Maria Montessori w swoich książkach wielokrotnie opisywała sytuacje, w których dzieci całkowicie ją zaskakiwały. Pozostawione w swobodzie do działania pokazywały Marii Montessori swoją prawdziwą naturę.
Zauważyła ona na przykład, że kiedy mydło leży obok mydelniczki, to bardzo prawdopodobne, że dwulatek zauważy to jako pierwszy i odłoży mydło na swoje miejsce.
Trzy i czteroletnie dzieci w placówkach Montessori odkładają materiały, z którymi pracują w odpowiednie miejsca na półkach, choć nikt ich o to nie prosi.
Dzieci chcą, by dane rzeczy były zawsze w tym samym miejscu. Mogą one przesunąć meble, by pracować przy nich w ogrodzie, ale następnie odniosą je dokładnie w ten sam punkt. Pewnego razu widziałam dwoje dzieci przesuwających stół i ustawiających go przez jakiś czas. Zastanawiałam się, nad tym, co robią aż w końcu zapytałam, a oni odpowiedzieli, że ten stół stał pod lampą i próbują ustawić go w tej samej pozycji. – Maria Montessori (Spontaneous activity in education: The Advanced Montessori Method, strona 70)

Montessori zaobserwowała również, że częstą przyczyną płaczu niemowląt jest brak porządku lub zaburzenie jakiegoś stanu, do którego niemowlę się przyzwyczaiło. Pisze ona na przykład o około sześciomiesięcznym niemowlęciu, które zaczęło płakać widząc parasol zostawiony na środku stołu. Dopiero, kiedy parasol został przeniesiony do przedpokoju, w miejsce, gdzie zwykle on się znajduje niemowlę przestało płakać.
Inna historia zapisana przez Montessori dotyczy nieco starszego chłopca, który zaczął głośno płakać, kiedy będąc z mamą na spacerze w cieplejszy dzień, mama zdjęła swój płaszcz i przewiesiła go przez ramię. Po tym jak malec zdołał wymówić ‘płaszcz … ramię’ i mama założyła płaszcz z powrotem na siebie, skończył się i płacz.

Zabawa w chowanego dla najmłodszych

Maria Montessori dokonała również ciekawych obserwacji dotyczących zachowania małych dzieci w czasie zabawy w chowanego. Wygląda ona zwykle w taki sposób, że dzieci ukrywają się nieustannie w tym samym miejscu, lub w miejscu, gdzie znaleziony został ostatni z chowających się.
Przypomina ona również wydarzenie, które opisuje Jean Piaget (szwajcarski psycholog, który robił badania na temat dziecięcego umysłu). Pewnego dnia bawił się on ze swoimi dziećmi ukrywając przedmiot pod poduszką. Następnie dziecko opuszczało pokój, a Piaget przekładał przedmiot pod inną poduszkę. Kiedy dziecko wróciło i nie znalazło przedmiotu pod poduszką, pod którą widziało, że został on schowany, rezygnowało ono z dalszej zabawy. Piaget pokazał więc dziecku, w jaki sposób przekłada przedmiot pod inną poduszkę i powtórzył całą zabawę. Dziecko zachowywało się dokładnie w taki sam sposób, jak wcześniej. W końcu Piaget podniósł tę drugą poduszkę i zapytał: ‘Czy nie widziałeś, że wkładałem ten przedmiot tutaj?’ Dziecko odpowiedziało: ‘Tak, ale on powinien być tam’, pokazując na pierwszą poduszkę. Montessori widziała takie zachowania dziecka, jako jego potrzebę, by znajdować przedmioty w odpowiednim miejscu.

Porządek w otoczeniu, porządek w umyśle

Dzięki tym doświadczeniom oraz innym badaniom nad wpływem nieładu, tłumu i hałasu na działanie ludzkiego umysłu, Maria Montessori stwierdziła, że uporządkowane otoczenie we wczesnej fazie życia dziecka jest niezwykle ważne, ponieważ dziecko przechodzi wtedy proces porządkowania swojego umysłu, który w dużej mierze odpowiadać będzie temu, co doświadcza ono w swoim otoczeniu.
Posiadanie uporządkowanego otoczenia, domu, szkoły, podwórka czy miejsca pracy jest podstawową potrzebą człowieka, gdyż inaczej nie bylibyśmy w stanie znaleźć tego, czego szukamy.

Maria Montessori uważała również, że podczas, gdy dla dorosłego porządek jest czymś, co sprawia mu przyjemność, dla dziecka jest on niezbędny.